British Broadcasting Corporation

Safleoedd Eraill BBC

Newyddion Mewn Ieithoedd Erail

Diweddarwyd: Dydd Llun, 28 Chwefror 2011, 08:01 GMT
Atgofion yr Arglwydd Elystan Morgan o refferendwm 1979

Yr Arglwydd Elystan Morgan
Mae'r Arglwydd Elystan Morgan yn rhannu ei atgofion am Refferendwm 1979

Pan gafodd yr Arglwydd Elystan Morgan ei atgoffa'n ddiweddar o refferendwm 1979, ynghanol dadl ar ddiwygio etholaethau yn Nhŷ'r Arglwyddi, dyma oedd ei ymateb.

"Rydych chi newydd fy atgoffa o bennod anhapus iawn - roedd gen i'r anlwc o fod yn llywydd ar yr ymgyrch 'Ie', ymgyrch ddaeth i ben yn gwbl drychinebus ..."

Pa mor barod felly fyddai i gael ei dywys yn ôl i'r cyfnod hwn unwaith eto?

Roedd yna dipyn o ystyriaeth o hunan-les yn gysylltiedig â'r cyfan
Yr Arglwydd Elystan Morgan

Ond wrth rannu'i atgofion ar CF99 mae'r Arglwydd Elystan Morgan, nid yn unig yn amlinellu'r dadleuon dros ac yn erbyn cael cynulliad ym 1979, ond yn dadlennu pam iddo gytuno i gadeirio'r ymgyrch Ie o gwbl.

Ymgyrch oedd yn rhwym o fethu.

Mae'r Arglwydd Elystan Morgan yn esbonio'r ymryson a fu ar bwnc datganoli yn San Steffan ar ddiwedd y 1970au.

"Roedd rhai'n gwrthwynebu cenedlaetholdeb, a nifer yn gwrthwynebu rhyw ffurf ar is-senedd yng Nghaerdydd neu yng Nghaeredin oherwydd y bydde fe'n tynnu awdurdod oddi wrthyn nhw - yr aelodau seneddol.

Sicrhau gwelliant

"Ond roedd 'da chi ddwy set o adar os ga'i ddweud oedd ishe diogelu eu nythod - yr aelodau seneddol … a rhai o ffigyrau mawr nerthol, dylanwadol llywodraeth leol oedd yn teimlo hefyd o'u hochor nhw y bydden nhw'n colli.

Yr Arglwydd Elystan Morgan yn 1979
Yr Arglwydd Elystan Morgan oedd Cadeirydd yr Ymgyrch Ie yn 1979

"Felly roedd yna dipyn o ystyriaeth o hunan-les yn gysylltiedig â'r cyfan."

Cyn y byddai Cynulliad yn cael ei sefydlu yng Nghaerdydd rhaid oedd i 40% o etholwyr Cymru bleidleisio drosto mewn refferendwm ar Fawrth y 1af 1979, a hynny ar ôl i wrthwynebwyr datganoli sicrhau gwelliant i Fesur Cymru.

"'O'dd hwnnw yn gwbl ddrylliol a dinistriol.

"Ro'dd y peth yn amhosib - does 'na'r un llywodraeth mewn etholiad cyffredinol ar ôl 1945 wedi cael 40%, felly mi laddwyd y peth drwy'r gwelliant yna.

"Ond roedd 'na lawer iawn o resyme eraill am hynny … roedd 'na ddiffyg hyder difrifol yng Nghymru, roedden ni'n genedl wan, yn genedl ansicr, ac yn genedl - cofiwch hyn - a bod yn deg, a oedd newydd ddechre blasu datganoli.

"Dim ond ym 1964 oedd y Swyddfa Gymreig 'di cael ei chreu … peth newydd ym 1979 oedd datganoli."

Newid meddwl

Gydag aelodau o'r Blaid Lafur yn ymgyrchu'n agored yn erbyn datganoli, ac yng ngwyneb amhoblogrwydd llywodraeth Lafur Jim Callaghan oedd yng nghanol "gaeaf o anniddigrwydd", doedd yr Arglwydd Elystan Morgan ddim yn gwneud unrhyw ffafrau â'i hun drwy dderbyn y gwahoddiad i gadeirio'r Ymgyrch Ie?

Roeddwn i'n meddwl y bydden ni'n colli, ond doeddwn i 'rioed wedi credu y bydden ni'n colli gyda'r fath sarhad
Yr Arglwydd Elystan Morgan

"Ro'n i'n meddwl falle bod e'n cyfiawnhau rhyw fath o 'apologia' dros y ffaith 'mod i wedi gadael Plaid Cymru flynyddoedd ynghynt," meddai.

"Nid mod i wedi newid fy meddwl erioed am genedlaetholdeb na sosialaeth - ond ro'n i'n teimlo mai o fewn y Blaid Lafur yr oedd rhywun yn gallu gneud y gwaith yma - ac felly ro'dd bod yn llywydd yr ymgyrch Ie yn rhesymegol ddilyn y math yna o benderfyniad."

CF79
CF99 gan BBC Cymru am 9pm, nos Fercher, Mawrth 2 ar S4C.

Ar Fawrth y 1af 1979 pleidleisiodd pobl Cymru yn erbyn Cynulliad o bedwar i un.

"Dyna'r ergyd mwya i mi o bell ffordd mewn bywyd cyhoeddus.

"Roeddwn i'n meddwl y bydden ni'n colli, ond doeddwn i 'rioed wedi credu y bydden ni'n colli gyda'r fath sarhad.

"Ond dyna fe roedden ni'n meddwl y bydde'r dydd yn dod - y bydden ni'n troi o ludw oer yr aflwyddiant - a mi ddaeth y dydd hwnnw mewn hir a hwyr."

Atgofion Felix Aubel am refferendwm 1997



REFFERENDWM
DIWRNOD Y CYFRI

NEWYDDION YR YMGYRCH
CEFNDIR
CYNULLIAD Y BOBOL
CF99
GWYLIWCH
LANSIO


Archwilio'r BBC

Mae'r dudalen hon yn ymddangos ar ei gorau mewn porwr cyfoes sy'n defnyddio dalennau arddull (CSS). Er y byddwch yn gallu gweld cynnwys y dudalen hon yn eich porwr persennol, fyddwch chi ddim yn cael profiad gweledol cyflawn. Ystyriwch ddiweddaru'r porwr os gwelwch yn dda, neu alluogi dalennau arddull (CSS) os yw'n bosib i chi wneud hynny.
Americas Africa Europe Middle East South Asia Asia Pacific