Cyngor: Y chwyldro annibynnol

Guto Thomas
Gohebydd Gwleidyddol BBC Cymru

Mae cynghorwyr annibynnol yn cyd-arwain Sir y Fflint

Bydd cynghorwyr annibynnol yn arwain dros draean o gynghorau Cymru am y pedair blynedd nesa.

Union bythefnos ers yr etholiadau lleol, mae cytundebau a chlymbleidiau ar draws Cymru wedi cael eu cytuno, ar ôl sefyllfa ble mai dim ond pedwar cyngor lleol oedd a mwyafrif clir i unrhyw un o'r pleidiau gwleidyddol.

Y Democratiaid Rhyddfrydol fydd â'r dylanwad mwya ymhlith y pleidiau, wrth iddyn nhw ymuno â thimoedd rheoli 13 o gynghorau.

Bydd y Blaid Lafur yn parhau â rhywfaint o ddylanwad ar lefel cabinet neu fwrdd mewn 9 awdurdod; Plaid Cymru mewn 8 a'r Ceidwadwyr mewn 7.

Wrth i'r holl gytundebau gael eu cadarnhau dros yr wythnosau nesa, fe allai'r sefyllfa yma newid rhywfaint - ond dim ond mewn un cyngor, Torfaen, does dim clymblaid neu arweinydd posib wedi dod i'r amlwg.

Chwyldro Annibynnol

Yn ogystal â rheoli awdurdodau Powys a Sir Benfro mae cynghorwyr annibynnol hefyd yn arwain cynghorau ym Mlaenau Gwent, Sir Gaerfyrddin, Ceredigion, Sir y Fflint, Merthyr Tudful ac Ynys Môn, a mwy na thebyg Sir Ddinbych.

Ond mae apêl arbennig yr aelodau annibynnol yng ngwleidyddiaeth Cymru yn golygu eu bod hefyd wedi gallu ymuno â chlymbleidiau mewn saith cyngor sir ychwanegol - a allai gynyddu'r cyfanswm o gynghorau ble bydd aelodaeth ar lefel lywodraethol i 16 allan o'r 22 awdurdod lleol.

Wedi iddyn nhw fethu ennill mwyafrif clir mewn unrhyw gyngor Cymreig, ac ennill y nifer lleia o seddi ymysg y prif bleidiau gwleidyddol, y Democratiaid Rhyddfrydol fydd yn dathlu - wrth iddyn nhw ymuno a mwy o glymbleidiau nag unrhyw un o'r pleidiau eraill.

Wedi iddyn nhw gryfhau eu gafael ar gynghorau Caerdydd, Abertawe a Wrecsam, mae'r Democratiaid Rhyddfrydol hefyd wedi llwyddo yn eu hymdrechion i ymuno â chabinet neu fwrdd rheoli 10 cyngor arall.

PWY SY'N RHEOLI CYNGHORAU CYMRU? Abertawe: Democratiaid Rhyddfrydol â chymorth annibynnol a Phlaid Cymru Blaenau Gwent: Annibynnol â chymorth Llais y Bobl â'r Democratiaid Rhyddfrydol Bro Morgannwg: Ceidwadwyr Caerdydd: Democratiaid Rhyddfrydol â chymorth Plaid Cymru Caerffili: Lleiafrifol, Plaid Cymru â chymorth 2 annibynnol Caerfyrddin: Annibynnol â chymorth Llafur â'r Democratiaid Rhyddfrydol Casnewydd: I'w gadarnhau - posibilrwydd Ceidwadwyr â chymorth Democratiaid Rhyddfrydol Castell-nedd Port Talbot: Llafur Ceredigion: Annibynnol â chymorth Llafur â'r Democratiaid Rhyddfrydol Conwy: Plaid Cymru â chymorth annibynnol, Llafur â'r Democratiaid Rhyddfrydol Sir Ddinbych: Annibynnol â chymorth Plaid Cymru, Llafur â'r Democratiaid Rhyddfrydol a'r Ceidwadwyr - i'w gadarnhau Sir y Fflint: Annibynnol â chymorth Democratiaid Rhyddfrydol â'r Ceidwadwyr Gwynedd: Plaid Cymru - manylion y Bwrdd i'w cadarnhau Merthyr Tudful: Annibynnol â chymorth Llafur â'r Democratiaid Rhyddfrydol Mynwy: Ceidwadwyr Sir Benfro: Annibynnol Pen-y-bont ar Ogwr: Llafur â chymorth 3 annibynnol Powys: Annibynnol Rhondda Cynon Taf: Llafur Torfaen: I'w gadarnhau Wrecsam: Democratiaid Rhyddfrydol a chymorth annibynnol, Plaid Cymru â'r Ceidwadwyr Ynys Môn: Annibynnol â chymorth Plaid Cymru, Democratiaid Rhyddfrydol â'r Ceidwadwyr

Wedi ystyried hanes llwyddiannus y blaid, wrth herio gafael y prif bleidiau mewn etholiadau Cynulliad neu San Steffan, trwy ennill wardiau ar lefel cyngor, yna bydd hyn yn destun pryder i'r pleidiau eraill ar gyfer yr etholiad cyffredinol nesa.

Wedi canlyniadau trychinebus, a cholli rheolaeth ar gymaint o gynghorau fu gynt yn gadarnleoedd, mae rhywfaint o newyddion da i'r Blaid Lafur, wedi iddyn nhw lwyddo ymuno â chlymbleidiau mewn hanner dwsin o gynghorau - yn ogystal ag arwain y cyngor ym Mhen-y-bont a chadw eu mwyafrif clir yn Rhondda Cynon Taf a Chastell-nedd Port Talbot.

Ond mae'r dirywiad rhyfeddol yn sefyllfa'r Blaid Lafur wrth reoli cynghorau Cymru yn debygol o gael ei danseilio hyd yn oed ymhellach, wrth iddyn nhw wynebu'r tebygrwydd o golli arweinyddiaeth Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru.

Byddai'r sefyllfa yma wedi bod yn amhosib i'w ddarogan ychydig flynyddoedd yn ôl - ac mae'n atgyfnerthu'r farn bod y tirlun gwleidyddol nawr yn ymdebygu i "Gymru - gwlad y glymblaid", model berffaith o wleidyddiaeth Ewropeaidd.

I Blaid Cymru, dyw colli rheolaeth fwyafrifol yng Ngwynedd ddim wedi gwneud rhyw lawer o wahaniaeth o ran realiti gwleidyddol arweinyddiaeth ar system fwrdd y cyngor - wrth i'r trafodaethau barhau rhwng y gwahanol grwpiau gwleidyddol o ran cyfrifoldebau portffolio a phwyllgorau.

Mae'r blaid wedi sicrhau arweinyddiaeth y cyngor yng Nghonwy mewn clymblaid gwrth-Geidwadol, ac mae'n debyg mai llywodraeth leiafrifol fyddan nhw'n arwain yng Nghaerffili, wedi ennill cefnogaeth llond llaw yn unig o'r aelodau annibynnol.

Serch hynny, mae 'na lwyddiant wedi bod mewn trafodaethau clymbleidiol mewn pum awdurdod arall - gan gynnwys Caerdydd - sy'n golygu y bydd dylanwad ganddyn nhw wrth reoli cyfanswm o wyth cyngor Cymreig.

Bwganod Ceidwadol

Wedi iddyn nhw ddathlu eu llwyddiannau ar noson yr etholiad - gan ennill rheolaeth yn Sir Fynwy ac ym Mro Morgannwg, mae'r Ceidwadwyr wedi bod yn lled aflwyddiannus mewn nifer o drafodaethau.

Er gwaetha'r ffaith eu bod wedi ennill mwy o seddi nag unrhyw blaid arall yng Nghonwy a Sir Ddinbych, mae'r pleidiau eraill wedi tueddu i wrthod clymbleidiau Ceidwadol.

Mae'r gobeithion yn parhau yn fyw y gallai'r Ceidwadwyr arwain clymblaid â chefnogaeth y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghasnewydd, a bydd cynghorwyr y blaid yn ymuno â chlymbleidiau mewn tri neu bedwar awdurdod arall hefyd.

Mae 'na sibrydion y gallai'r Ceidwadwyr arwain y cyngor yn Nhorfaen, tra bod 'na sïon hefyd y gallai'r Blaid Lafur a Phlaid Cymru glymbleidio yno hefyd.

A thra bo'r ddau sefyllfa yma'n ymddangos yn hollol annhebygol, mae profiadau'r trafodaethau dros y bythefnos ddiwetha'n awgrymu na ddylai unrhyw un fod mor ffôl â diystyru unrhyw ganlyniadau yn y Gymru wleidyddol sydd ohoni.