BBC Home
Explore the BBC
Chwiliwch yn Gymraeg
---------------
---------------
---------------
BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
SAFLEOEDD
ERAILL BBC
---------------
NEWYDDION
MEWN IEITHOEDD ERAILL
Arabic
Espanol
Russian
Chinese
Diweddarwyd: Dydd Llun, 11 Rhagfyr 2006, 12:00 GMT
Effaith y tān 'yn parhau o hyd'

Lewis Valentine, Saunders Lewis a DJ Williams
Carcharwyd 'Tri Penyberth' am naw mis wedi'r weithred

Union 70 mlynedd wedi gweithred ar safle ysgol fomio arfaethedig mae crynoddisg yn adrodd hanes Y Tān yn Llŷn.

Cafodd y tri chenedlaetholwr, Saunders Lewis, y Parchedig Lewis Valentine a D J Williams, eu carcharu ar ōl cyfadde iddyn nhw roi'r safle ym Mhen-y-berth ger Pwllheli ar dān.

Fel llawer o rai eraill doedd Tri Penyberth, fel y daeth y genedl i'w nabod, ddim am i'r llywodraeth sefydlu ysgol fomio i'r Awyrlu.

Dywedodd hanesydd lleol fod effaith y weithred yn "parhau o hyd".

Mae hanes yr achos a'r canlyniadau yn cael eu cofnodi mewn darlith ar grynoddisg newydd, Y Tān Anfarwol yn Llŷn, gan Ganolfan Hanes Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr.

Gwrthwynebiad

Penderfynodd y llywodraeth yn 1935 sefydlu ysgol fomio yn ffermdy hanesyddol Pen-y-berth ger Pen-rhos ar gyrion Pwllheli.

Bu gwrthwynebiad mawr drwy Gymru ac ymgyrch i geisio atal y cynllun.

Roedd y llywodraeth wedi ildio i wrthwynebiadau tebyg yn erbyn sefydlu'r ysgol fomio mewn ardaloedd yn Lloegr.

Creodd y tān a'r carcharu a'i ddilynodd storm wleidyddol sydd ā'i heffaith i'w theimlo hyd heddiw
Geraint Jones, Canolfan Hanes Uwchgwyrfai

Ond ni chymerodd yr awdurodau unrhyw sylw o'r brotest yng Nghymru ac aeth y gwaith adeiladu yn ei flaen yn 1936.

Penderfynodd y darlithydd Saunders Lewis, yr athro D J Williams a'r gweinidog Lewis Valentine eu bod am wneud mwy nag anfon llythyrau a gosod posteri.

Yn oriau mān Medi 8, 1936, aeth y tri i'r safle a rhoi peth o ddeunydd adeiladu ar dān - gyda chymorth pedwar aelod llai amlwg o Blaid Cymru.

Fe aeth y tri'n syth at yr awdurdodau a chyfaddef yr hyn yr oedden nhw wedi ei wneud.

Prawf

Yn yr achos llys gwreiddiol fe fethodd rheithgor Cymraeg ā chytuno dedfryd a fe fu cryn ddathlu y tu allan i'r llys yng Nghaernarfon.

Cafodd y prawf ei symud i Lundain ac yn llys yr Old Bailey yn Ionawr 1937 cafodd y tri naw mis o garchar.

Geraint Jones
Roedd y brotest yn weithred ddewr, yn ōl Geraint Jones

Collodd Mr Lewis ei swydd fel darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol yn Abertawe.

Yn ōl awdur y ddarlith, Geraint Jones o Drefor, roedd y brotest symbolaidd yn un o ddigwyddiadau hanesyddol pwysica'r ganrif yng Nghymru.

"Creodd y tān a'r carcharu a'i ddilynodd storm wleidyddol sydd ā'i heffaith i'w theimlo hyd heddiw," meddai.

"Heb os roedd hi'n weithred ddewr a phwrpasol siglodd y sefydliad Prydeinig i'w seiliau."

Y ddarlith oedd darlith flynyddol Cyfeillion Llŷn eleni.




HEFYD
Taflu golau newydd ar hen safle
06 Rhag 06 |  Newyddion
Y fenyw a oroesodd y bomio
04 Mai 06 |  Newyddion

CYSYLLTIADAU RHYNGRWYD:
Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am gynnwys safleoedd rhyngrwyd allanol


Gwasanaethau ebost | ticer newyddion | Amodau Defnyddio | Preifatrwydd a Chwcis


Yn ôl i'r brig ^^