BBC Home
Explore the BBC
Chwiliwch yn Gymraeg
---------------
---------------
---------------
BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
SAFLEOEDD
ERAILL BBC
---------------
NEWYDDION
MEWN IEITHOEDD ERAILL
Arabic
Espanol
Russian
Chinese
Diweddarwyd: Dydd Mercher, 20 Medi 2006, 17:58 GMT 18:58 UK
Cofio 150 o lowyr a laddwyd
Y gofeb yn cael ei gosod
Y gofeb: Enwau 154 o ddynion a laddwyd

Mae cofeb i anrhydeddu'r glowyr a laddwyd mewn pwll glo yn y cymoedd wedi cael ei dadorchuddio.

Enwau 154 o ddynion sy ar y gofeb gafodd ei chomisiynu ar gyfer hen waith glo'r Windsor yn Abertridwr, Caerffili.

Bu farw'r glowyr pan oedd y pwll ar waith am 89 o flynyddoedd ac yn 1902 bu farw chwech pan gwympodd llwyfan.

Mae'r gwaith glo ger hen waith glo'r Universal yn Senghennydd lle bu farw 520 o ddynion mewn dwy drychineb.

Cafodd y ddwy ddamwain, yn 1901 a 1913 sylw'r byd.

Ond teimlad y gymuned leol oedd bod angen cofio'r rhai a fu farw yn y Windsor ac maen nhw wedi cydweithio i gael cofeb barhaol. Roedd mudiad Salt yn Senghennydd yn allweddol wrth geisio codi'r gofeb.

Ymchwil

Ychydig o ddogfennau sydd wedi goroesi ac o'r herwydd mae'r ymchwil i ganfod enwau'r holl weithwyr a laddwyd yno wedi bod yn anodd.

Bu farw chwech ar Fehefin 1 1902 pan oedd naw yn gweithio o dan y ddaear ar lwyfan a gwympodd 25 troedfedd.

Llwyddodd tri i ddianc drwy afael mewn olion.

Un ymchwiliodd i enwau'r dynion a fu farw oedd Noel Griffiths a fu'n gweithio yn y pwll ei hun am 31 mlynedd.

Mae 'na fwlch yn y cofnodion gan nad oes cofnod o ddamwain yno am 20 mlynedd
Noel Griffiths

"Roeddwn yn meddwl mai tasg hawdd fyddai hyn ond fe gefais i sioc," meddai.

"Ac roedd enwau'r rhai a laddwyd wedi eu cofnodi tan 1914, tan ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

"Dyw'r cofnodion hyd nes diwedd yr Ail Ryfel Byd ddim cystal."

Ond gyda chymorth cyn-lwr 94-oed llwyddodd Mr Griffiths i gasglu 90 o enwau a fu farw yn y pwll.

Defnyddiodd hen bapurau newydd o Lyfrgell Bargoed i ganfod enwau 50 arall a chafodd wybodaeth ym Mhrifysgol Abertawe am ddau arall.

Fe fydd 154 o enwau ar y gofeb ond mae Mr Griffiths yn cyfadde y gallai'r cyfanswm fod yn llawer mwy.

"Mae 'na fwlch yn y cofnodion gan nad oes cofnod o ddamwain yno am 20 mlynedd," ychwanegodd.

Seremoni

Cafwyd cymorth Cymunedau'n Gyntaf a chorff treftadaeth, Herian i wireddu'r cynllun.

Yn y gofeb mae 'na gapsiwl amser - eitemau a chofnodion trigolion lleol a disgyblion ysgol.

Fe fydd y seremoni dadorchuddio ar y safle am 1830 nos Fercher.

Yno y bydd cyn-lowyr, gwleidyddion lleol, aelodau o'r gymuned a disgyblion ysgol.

"Fe fydd yn ddiddorol gweld beth fydd ymateb pobl pan fyddan nhw'n agor y capsiwl mewn rhyw 100 mlynedd," meddai Mr Griffiths.





Gwasanaethau ebost | ticer newyddion | Amodau Defnyddio | Preifatrwydd a Chwcis


Yn ôl i'r brig ^^