BBC Home
Explore the BBC
Chwiliwch yn Gymraeg
---------------
---------------
---------------
BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
SAFLEOEDD
ERAILL BBC
---------------
NEWYDDION
MEWN IEITHOEDD ERAILL
Arabic
Espanol
Russian
Chinese
Diweddarwyd: Dydd Sul, 16 Gorffennaf 2006, 13:19 GMT 14:19 UK
Anrhydeddu milwyr a anghofiwyd
Cofeb rhyfel Rhuthun (Llun Cyngor Sir Ddinbych)
Mae enwau 101 o filwyr ar gofeb rhyfel Rhuthun erbyn hyn

Mae enwau 30 o filwyr 'angof' wedi eu hychwanegu i gofeb tre bron i 90 mlynedd wedi iddyn nhw farw yn ystod y Rhyfel Byd Cynta.

Doedd enwau'r dynion ddim yn ymddangos ar y gofeb yn Rhuthun, sy'n cofnodi enwau 71 o filwyr gafodd eu lladd yn ystod y Rhyfel Mawr o 1914 -1918.

Ond wedi gwaith ymchwil i hanesion y 30 angof gan ddau ddyn lleol mae'r gofeb yn cael ei hailgysegru wedi i'r enwau gael eu hysgythru ar dabledi sy'n rhan o'r gofeb

Cafodd y tabledi eu dadorchuddio yn ystod seremoni ddydd Sul drefnwyd gan Gyngor Tre Rhuthun a'r Lleng Brydeinig.

Tua 5,000 o bobl oedd yn byw yn Rhuthun adeg y Rhyfel Mawr.

Ymchwil

Ers 1920 mae enwau'r unigolion sydd wedi cael eu lladd yn ymladd mewn rhyfeloedd wedi cael eu rhoi ar gofeb rhyfel y dre.

Y diweddar hanesydd lleol David Williams oedd yn cynta i ymchwilio i straeon y milwyr angof ac fe ysgrifennodd lyfr amdanyn nhw.

Fe wnaeth dyn lleol arall, Geraint Owain, a'i ferch Heledd gymryd yr awennau a chwblhau'r gwaith tyrchu, gan gymharu'e nwau ar y gofeb i'r enwau ar gofrestr y Comisiwn Beddau Rhyfel.

Fe ddaethon nhw o hyd i rai o'r enwau trwy astudio adroddiadau yn y papur leol rhwng 1914 a 1919, a dywedodd Heledd ei fod yn syndod iddyn nhw ganfod gymaint o enwau newydd.

Byswn yn dychmygu bod bob yn ail tŷ wedi colli rhywun mewn lle bychan fel hyn
Ted Evans, Y Lleng Brydeinig

"Dyna ydi'r cwestiwn mawr - pam fod 'na gymaint o hogia lleol oedd wedi aberthu eu bywydau dros eu gwlad oedd heb gael unrhwy gydnabyddiaeth," meddai.

Dywedodd llefarydd ar ran y Lleng Brydeinig: "Mae nifer o resymau posib dros hepgor enwau'r dynion.

"Talwyd am y gofeb wreiddiol gan danysgrifau cyhoeddus ac mae'n debyg fod ffiniau Rhuthun yn llai bryd hynny na heddiw, felly ni fyddai pobl o bentrefi lleol wedi cael eu cynnwys.

"Fe gafodd llawer o'r cofebau hyn eu codi yn hwyrach na'r 1920au ac mae'n debyg y byddai pobl wedi symud i ffwrdd erbyn hynny."

Talodd y llefarydd deyrnged i Mr Williams, Mr Owain a'i ferch am eu gwaith ymchwil, gan ddweud eu bod "wedi cyflawni gwasanaeth gwerthfawr i Ruthun."

'Ergyd'

Dywedodd Ted Owen o Ruthun, sy'n trefnu i werthu pabi ar ran y lleng yn y gogledd, fod rhai o'r dynion wedi marw o'u hanafiadau ar ôl cael eu gyrru gartre o faes y gad, ac wedi marw a chael eu claddu'n lleol.

"Mae'n rhyfedd fod 30 o enwau ar goll ond efallai y daw i'r amlwg fod mwy hefyd ar goll," meddai.

Cofeb rhyfel Rhuthun (Llun Cyngor Sir Ddinbych)
Mae sawl rheswm pam na roddwyd yr enwau ar y gofeb

"Byswn yn dychmygu bod bob yn ail tŷ wedi colli rhywun mewn lle bychan fel hyn. Mae'n rhaid ei fod wedi bod yn dipyn o ergyd iddyn nhw."

Un o'r enwau sydd bellach yn ymddangos ar gofeb rhygel Rhuthun yw Robert Richard Roberts.

"Fe aeth i'r rhyfel o'i wirfodd ac fe gafodd ei ladd ym mrwydr Coedwig Mametz," meddai ei nai John Huw Roberts.

"Ychydig iawn sydd ganddom ni o'i hanes. Roedden ni'n teimlo'n falch iawn bod ei enw'n mynd i gael ei roi ar y gofeb, a phan fydden ni'n pasio'r gofeb o hyn ymlaen fe fydden ni'n gallu dweud 'Dyna enw fy ewythr i'."

Ymhlith y milwyr 'coll' eraill roedd y Sarjant William Jenkins, aelod o Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, a'r Capten John Anderson oedd yn feddyg teulu yn y dre cyn y rhyfel.

Bu'n gweithio fel medic gyda Phedwerydd Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig am bedair blynedd ac fe gafodd ei ladd yn haf 1918.

Cafodd y gofeb ei dadorchuddio gan faer y dre, Morfudd Jones. "Mae o'n rhwybeth pwysig i Ruthun ac i deuluoedd y rhai sydd wedi colli anwyliaid.

"Rydan ni'n gobeithio rwan bod yr holl enwau wedi eu cynnwys."




HEFYD
Ailgladdu milwr fu farw yn y Somme
07 Gorff 06 |  Newyddion
Cadets yn seremoni cofio'r Somme
01 Gorff 06 |  Newyddion

CYSYLLTIADAU RHYNGRWYD:
Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am gynnwys safleoedd rhyngrwyd allanol


Gwasanaethau ebost | ticer newyddion | Amodau Defnyddio | Preifatrwydd a Chwcis


Yn ôl i'r brig ^^