BBC Home
Explore the BBC
Chwiliwch yn Gymraeg
---------------
---------------
---------------
BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
SAFLEOEDD
ERAILL BBC
---------------
NEWYDDION
MEWN IEITHOEDD ERAILL
Arabic
Espanol
Russian
Chinese
Diweddarwyd: Dydd Mawrth, 19 Ebrill, 2005, 08:18 GMT 09:18 UK
Hanes 'prifysgol chwyldro'
Actorion drama Frongoch
Frongoch: Y ddrama a lwyfannwyd gan Ian Rowlands
Yng ngŵyl Lln y Lli yng Nghaerdydd mae awdur, dau fardd a dramodydd wedi sn am hanes gwersyll i garcharorion Gwyddelig yng nghefn gwlad.

Am chwe mis ym 1916 roedd bron 2,000 o Wyddelod yn garcharorion mewn gwersyll yn y Frongoch ger y Bala.

Hon oedd eu "prifysgol chwyldro".

Roedd y dynion wedi bod yn y gwrthryfel yn erbyn Prydain ac ymhlith y carcharorion yr oedd Michael Collins, un arweinwyr gwrthryfel rhyddid Iwerddon.

Ar nos Lun mewn noson aml-gyfrwng ym Mae Caerdydd roedd Lyn Ebenezer, Myrddin ap Dafydd, Ifor ap Glyn ac Ian Rowlands yn cyflwyno "Gwyddelod y Bala: Gwersyll Frongoch".

Tactegau

Mae Mr Ebenezer o Aberystwyth, sy wedi ysgrifennu llyfr Y Pair Dadeni am hanes y carcharorion, wedi rhoi'r cyfnod mewn cyd-destun hanesyddol.

"Cafodd dull newydd o ymladd ei greu yn y Frongoch.

"Ym 1918 gwelwyd ffurfio Byddin Rhyddid Iwerddon, yr IRA, yn swyddogol a chyn hyn roedden nhw'n dueddol o frwydro'n statig.

"Ond yn y Frongoch datblygodd y dacteg o daro a ffoi, tacteg a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach gan nifer o wrthryfelwyr eraill."

Clywodd Mr Ebenezer am brofiadau dyn fu yn y gwersyll pan gyfarfu Joe Clarke ar hap mewn siop yn Nulyn.

Bu Mr Ebenezer yn ymweld Mr Clarke yn flynyddol ac yn llythyru ag e tan ei farwolaeth.

Ras

Dechreuodd yr awdur gasglu gwybodaeth am Frongoch yn y 70au a chyhoeddodd hyd at naw pennod am yr hanes ym mhapur Y Cymro.

"Roedd y carcharorion yn cynnal mabolgampau er mwyn cadw'n heini a llwyddodd Collins i redeg ras 100 llath mewn ychydig dros 11 eiliad.

"Wedi i'r carcharorion gwyno am safon y bwyd yn y gwersyll cafodd y mater ei godi ar lawr y Senedd.

"Dywedodd Aelodau Seneddol ar y pryd nad oedd y bwyd mor wael hynny gan fod Collins wedi llwyddo i redeg y ras yn gyflym."

Dywedodd Mr Ebenezer fod tystiolaeth fod y bobl leol yn cefnogi achos y Gwyddelod a bod rhai ohonyn nhw wedi dysgu rhywfaint o Gymraeg yn y gwersyll.

"Roedd dyn lleol o'r enw Johnny Roberts yn gweithio yn y ffreutur pan oedd yn llanc 16-oed - roedd yn ffrindiau gyda Michael Collins ac fe gadarnhaodd fod rhai o'r carcharorion wedi dysgu Cymraeg.

"Ac roedd offeiriad yno - y Tad Stafford - oedd yn medru peth Cymraeg - a fe oedd yn eu dysgu."

Cafodd dull newydd o ymladd ei greu yn y Frongoch
Lyn Ebenezer, awdur

Un arall fu'n cymryd rhan nos Lun oedd y prifardd Myrddin ap Dafydd ac fe fu'n darllen rhai o'i gerddi am Iwerddon.

Roedd y cyfarwyddwr Ian Rowlands yn sn am lwyfannu'r ddrama 'Frongoch'.

Bu'r ddrama mewn tair iaith - Cymraeg, Saesneg a Gwyddeleg - ar daith yn Iwerddon yn ogystal Chymru a'r awduron oedd Ifor ap Glyn a Michel Conghaile.

Roedd y cynhyrchiad yn canolbwyntio ar hanes meddyg y gwersyll, Cymro Cymraeg, bardd ac eisteddfodwr brwd, David Peters.

Effeithiodd amgylchiadau yn y gwersyll arno gymaint fel y lladdodd ei hun.

Cafodd Dr Peters orchymyn gan yr awdurdodau i beidio rhoi sylw i garcharorion oedd yn dioddef oherwydd eu bod ar streic newyn.

Roedd y gorchymyn yn gwbl groes i'w egwyddorion a boddodd ei hun yn afon Tryweryn.




CYSYLLTIADAU RHYNGRWYD:
Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am gynnwys safleoedd rhyngrwyd allanol


Gwasanaethau ebost | ticer newyddion | Amodau Defnyddio | Preifatrwydd a Chwcis


Yn ôl i'r brig ^^