BBC Home
Explore the BBC
Chwiliwch yn Gymraeg
---------------
---------------
---------------
BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
SAFLEOEDD
ERAILL BBC
---------------
NEWYDDION
MEWN IEITHOEDD ERAILL
Arabic
Espanol
Russian
Chinese
Diweddarwyd: Dydd Mercher, 21 Medi 2005, 19:15 GMT 20:15 UK
Cofeb i gofio'r gwaith glo
Cerflun gan Graeme Mitcheson
Glwr yn gweithio o dan ddaear sydd ar ganol y cerflun

Cafodd cerflun ei ddadorchuddio yn Wrecsam ddydd Mercher er cof am waith glo yr ardal.

Fe ddaeth y gwaith glo i ben yn Yr Hafod ym mhentref Rhosllannerchrhugog yn 1968.

Mae'r safle erbyn hyn yn rhan o barc gwledig ac fe gafodd y gofeb, sydd ar ffurf cloc haul, ei ddadorchuddio i nodi'r gwaith a oedd mor bwysig yn yr ardal.

Mae'r cloc haul yn cynrychioli arwyddocd hanesyddol y safle ac yn dathlu'r hafan newydd i fywyd gwyllt.

Gwaith yr artist Graeme Mitcheson ydi'r gofeb ac fe fu'n cydweithio gyda disgyblion Ysgol Gynradd Johnstown ac Ysgol Rhiwabon.

Mae'r plant wedi bod yn cerfio darluniau ar y cloc haul i nodi pob awr.

Dwi'n falch bod y cerflun wedi cael ei ddadorchuddio a bod rhywun yn cofio'r diwydiant glo y mae'r ardal yma wedi ei adeiladu arno
Tom Ellis, rheolwr olaf y pwll glo

Eglurodd Mr Mitcheson mai glwr yn gweithio o dan ddaear fydd ar ganol y cloc a'i fod wedi cael ei ysbrydoli gan hen lun o lwr yn Yr Hafod yn 1952.

Hyd yma mae'r glwr yn anhysbys ac mae trefnwyr y gofeb wedi ceisio canfod pwy oedd y glwr yn y llun.

"Dwi wedi mwynhau gweithio ar y prosiect unigryw yma," meddai.

"Mae 'na draddodiad hir o waith glo a diwydiant trwm yn Wrecsam ac mae hyn yn ffordd deilwng o gydnabod hynny.

"Fe fydd yn para am flynyddoedd lawer a dwi'n gobeithio y bydd pobl wrth aros i edrych arno yn cael eu hatgoffa am yr hyn y mae'n ei gynrychioli."

Gwaith Glo

Mae'r gofeb ym Mharc Bonc yr Hafod ger Johnstown sy'n ardal o dros 90 acer.

Mae'r ardal o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac yn gartref i ehedydd prin.

Fe wnaeth Glofa'r Hafod ddisodli Glofa Rhiwabon ar l i lifogydd gau'r safle ac i ddechrau pan agorodd yn 1867 roedd yn cael ei adnabod fel Glofa Newydd Rhiwabon.

Tom Ellis rheolwr olaf Pwll Yr Hafod
Tom Ellis oedd y rheolwr olaf yn Yr Hafod

Ar anterth y gwaith roedd y lofa yn 1938 yn cyflogi 1,600 o weithwyr ac am dros 75 mlynedd roedd yn brif gyflogwr yn Y Rhos gyda sawl cartref yn dibynnu ar y gwaith.

Y cyn Aelod Seneddol Tom Ellis oedd rheolwr olaf Yr Hafod am dair blynedd olaf y pwll.

"Roedd 90% o'r gweithwyr yn Gymry Cymareg ac roeddwn i'n cyfathrebu yn Gymraeg gyda'r criw.

"Ar y pryd roeddwn i'n rheoli pwll glo Glanrafon drws nesa a fe wnaeth pennaeth y maes glo ofyn i mi fynd i'r Hafod fel marchog gwyn i achub y pwll glo.

"Fe ges i ysgytwad oherwydd y diffyg cydweithrediad oedd yno rhwng y glwr a rheolwr a fyswn i'n dweud mai bai y rheolwyr oedd y rhan fwyaf.

"Dwi'n falch bod y cerflun wedi cael ei ddadorchuddio a bod rhywun yn cofio'r diwydiant glo y mae'r ardal yma wedi ei adeiladu arno."

Wrth i'r gwaith gau ym mis Mawrth 1968 cafodd y rhan fwyaf o'r 1,300 o weithwyr eu diswyddo neu eu symud i waith glo Y Bers neu Gresford.

"Mae hyn yn goffd arbennig i'r hyn oedd yma unwaith a bod y gwaith glo wedi bod yn incwm i gymaint o deuluoedd," meddai Maer Wrecsam y cynghorydd Mike Edwards.

"Mae'n bwysig bod ymwelwyr 'r parc yn cydnabod treftadaeth y diwydiant a'r balchder yn ein gorffennol."




CYSYLLTIADAU RHYNGRWYD:
Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am gynnwys safleoedd rhyngrwyd allanol


Gwasanaethau ebost | ticer newyddion | Amodau Defnyddio | Preifatrwydd a Chwcis


Yn ôl i'r brig ^^