British Broadcasting Corporation

Help / Cymorth

Safleoedd BBC Lleol

Safleoedd Cyfagos

Diweddarwyd: Dydd Llun, 26 Gorffennaf 2010, 08:40 GMT 09:40 UK
Straeon rhyfel o ardal Bethesda
Mary Jones
Papur Bro Llais Ogwan

Johnnie Williams
Johnnie Williams gafodd ei ladd ym mrwydr y Somme yn 22 oed

Mae'n debyg mai pobl ifanc yn eu hugeiniau yw'r rhai ieuengaf y dyddiau hyn sy'n cofio eu teidiau yn son am eu rhan gyda'r lluoedd arfog yn yr Ail Ryfel Byd.

Mae'r rhai hynny sy'n cofio'r son am y Rhyfel Mawr 1914-18 wedi mynd yn brin iawn.

Dyma i chi stori fach o'n teulu ni.

Roedd fy ewythr Wil yn y ffosydd yn Ffrainc yn 1916.

Gwyddai bod brawd neu chwaer fach ar y ffordd gartref ym Methesda - y deuddegfed plentyn, a Wil oedd yr hynaf.

Mewn llythyr at ei fam gofynnodd pe buasai'n cael chwaer fach a ellid ei henwi yn Gwyneth Vaughan, ac felly enwyd fy mam.

Daeth Yncl Wil adref a threulio blynyddoedd yn y chwarel ac yn pysgota afonydd y fro.

Ond nid dyna hanes pawb o'r ardal aeth i'r rhyfel honno fel y tystia'r Gofeb ar y Stryd Fawr.

Fel Johnnie Williams, mab Thomas John a Sarah Ellen Williams, 7 Rhes Douglas, Bethesda.

Roedd yn L/Cprl gyda'r 20th Btt. Middlesex Reg yn ystod y Rhyfel Mawr.

Roedd yn frawd i Elizabeth Roberts (gwraig Hugh Roberts, Amlwch) a oedd yn nain i Carys Parry, Glanogwen.

Fel miloedd eraill ni welodd Johnnie ddod yn ôl i'w fro gan iddo gael ei ladd ym mrwydr y Somme ar 16 Mawrth 1917 yn ddwy ar hugain oed.

Mae'n anodd amgyffred oedran ifanc y gwŷr hyn.

Gwelodd y rhain erchyllterau na allwn ni ond eu dychmygu.

Dyma ddywedodd W T Williams o Lanllechid mewn llythyr at ei rieni ar 27 Ebrill 1917 am y mynwentydd ger passchendale.

"Mae yma ddigon o ddigon o dwrw i ddeffro y meirw sydd yn y fynwent filwrol gerllaw. Wythnos yn ôl nid oedd yr un corph wediei gladdu yn fan yna, ond wele heddyw rhesi o feddau dynion ieuainc wedi eu torri i lawr yn ddianghenraid. Mae yn llawnach heddyw na mynwent Llanllechid. "

Lleisiau 'r Rhyfel Mawr, Ifor ap Glyn.

A dyna yn druenus hanes Johnnie. Cafodd ei gladdu mewn bedd unffurf fel miloedd o rai eraill.

Nid oedd modd i'w rieni na'i deulu allu talu'r gymwynas olaf ar lan ybedd yng Nghoedwig Mametz.

Cawsant eu gadael gyda'r cof ohono mewn coedwig arall, Parc Meurig, tros yr afon o'i gartref - tipyn hapusach lle.

Cafodd y teulu lun o'r bedd gyda chroes bren ami, ond nid heb fynd trwy gysylltu a llenwi ffurflenni.

Y bedd yng nghoedwig Mametz
Y bedd yng nghoedwig Mametz

Gwnaeth Carys waith ymchwil er mwyn dod o hyd i leoliad y bedd, ac fe'i cafodd.

Yn y siop (Londis) rhyw ddiwrnod trawodd ar sgwrs gyda gŵr o Danysgrafell am gangen arall o'r teulu.

Cafodd Carys wybod wrth ei gyfarfod yn ei gartref bod y gŵr, sef PC John Wood a chydweithwyr iddo yn yr heddlu yn ymweld a beddau'r Rhyfel Mawr.

Dywedodd y buasai'n siŵr o ddod o hyd i fedd Johnnie gan fod cyfarwyddiadau llawn gan Carys.

Wrth feddwl beth i'w roi ar y bedd daeth ei wraig i'r tŷ gyda darn o lechen las ac arni ffurf calon mewn lliw goleuach.

Cafodd ei rhoi yn ei lle ac mae darn o Fethesda bellach ar fedd Johnnie Williams.

Hoffai Carys ddiolch o galon i PC Wood a'i gyfeillion, Arolygydd Keith Ellis, Sarjant Neil Hughes, Sarjant Steve Williams a PC Dave Bracegirdle sydd i gyd wedi eu lleoli yng Nghaernarfon.

Roedd eu cymwynas yn fawr.

Gwelsant hefyd ei enw ar y Gofeb i'r Cymry.

Mae'n siŵr nad oes neb yn cofio Johnnie Williams bellach ond rhaid peidio gadael iddo ef na'r gweddill fynd yn angof.




Archwilio'r BBC

Mae'r dudalen hon yn ymddangos ar ei gorau mewn porwr cyfoes sy'n defnyddio dalennau arddull (CSS). Er y byddwch yn gallu gweld cynnwys y dudalen hon yn eich porwr persennol, fyddwch chi ddim yn cael profiad gweledol cyflawn. Ystyriwch ddiweddaru'r porwr os gwelwch yn dda, neu alluogi dalennau arddull (CSS) os yw'n bosib i chi wneud hynny.
Americas Africa Europe Middle East South Asia Asia Pacific