Europe South Asia Asia Pacific Americas Middle East Africa BBC Homepage World Service Education
BBCi CATEGORIES   TV   RADIO   COMMUNICATE   WHERE I LIVE   INDEX    SEARCH 

Chwiliwch yn Gymraeg


 Dyma safle:  Newyddion
Tudalen flaen 
BBC Cymru'r Byd
 

BBC News

BBC Sport

BBC Weather

Chinese Russian Spanish Arabic


Eleri Morgan yn holi'r Athro Merfyn Jones
"Mae'n bwysig tanlinellu'r digwyddiad yn Nrhyweryn"
 real 28k

Dydd Mercher, 12 Chwefror, 2003, 13:09 GMT
Boddi cwm yn newid hanes?
Protest i wrthod boddi Cwm Celyn (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Protestio: Yn erbyn boddi Cwm Celyn

Fis Rhagfyr 1955 cyhoeddodd Corfforaeth Dinas Lerpwl ei bwriad i foddi pentref Capel Celyn a Chwm Tryweryn, Sir Feirionnydd.

Erbyn Hydref 1965 roedd y pentref a'r cwm o'r golwg, cymuned wedi diflannu, a'r gronfa ddwr wedi'i hagor.

Pam oedd Dinas Lerpwl angen dwr, a pham dewis pentref Capel Celyn?

Roedd Lerpwl yn datblygu yn y pumdegau wedi chwalfa'r Ail Ryfel Byd ac roedd y galw am ddwr yno'n enfawr.

Roedd tirwedd cul Capel Celyn yn berffaith i'w ddatblygu'n gronfa ddwr ac roedd hyn yn bwysicach i Gorfforaeth Dinas Lerpwl nac yr oedd cartrefi ei thrigolion Cymraeg.

Pwy roddodd ganiatd i'r cynllun ac a fu gwrthwynebiad yng Nghymru?

Llywodraeth Geidwadol Harold Macmillan oedd 'r gair olaf. Er i holl lywodraethau lleol Cymru, a phob un o'i Haelodau Seneddol heblaw am un Ceidwadwr wrthwynebu'r mesur, fe'u hanwybyddwyd gan San Steffan.

Sut effeithiodd hyn ar bobol Cymru?

Ystyriwyd y penderfyniad i foddi 12 fferm ac effeithio ar dir pedair arall, gan anwybyddu llais Cymru'n Llundain yn sarhad. Bu'n sail i lif newydd o genedlaetholdeb ledled y wlad. Ffurfiwyd pwyllgorau Amddiffyn Tryweryn ac arweiniodd y digwyddiad at fwy o ymgyrchu ar ran Plaid Cymru.

Cynhaliwyd protestiadau a bu gorymdeithio yng Nghymru a Lerpwl. Roedd gwleidyddion, pobol gyffredin ac ysgolheigion yn gytn.

Emyr Llewelyn Jones  (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Emyr Llewelyn: Cafodd ei garcharu

Sut ymateb gafodd yr ymgyrchu y tu allan i Gymru?

Cafwyd cefnogaeth Eamon De Valera, Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon ar y pryd. Ond roedd y papurau newydd Prydeinig yn dilornu'r ymgyrchu.

Mae'r Prifardd Elwyn Edwards, fu'n rhan o orymdaith a deithiodd drwy Lerpwl, yn cofio atgasedd gwragedd y ddinas a boerai arnyn nhw wrth iddyn nhw gerdded.

Ai gorymdeithio fu'r unig ymgyrchu?

Yn 1960 difrodwyd offer y contractwyr a weithiai ar safle'r gronfa ddwr. Yn 1963 ffrwydrodd Owain Williams, John Albert Jones ac Emyr Llywelyn Jones drosglwyddydd yno. Dedfrydwyd Emyr Llywelyn Jones i 12 mis o garchar.

Pa mor bwysig oedd hyn yng nghyd-destun ymgyrchu gwleidyddol yng Nghymru?

Er mai ymgais amaturaidd oedd y ffrwydriad, meddai'r Athro Merfyn Jones o Adran Hanes Prifysgol Bangor, y mae'n ddigwyddiad pwysig am fod trais gwleidyddol yn rhan o'r ymgyrchu.

"Roedd yr IRA wedi rhoi'r gorau i'r gwn a'r bom yn Iwerddon ar ddechrau'r chwedegau, ac ni bu unrhyw fath o weithredu yn yr Alban. Yn sgl hyn mae'n bwysig tanlinellu'r digwyddiad yn Nrhyweryn."

Gadael Llyrthyrdu Cwm Celyn am y tro olaf (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Llythyrdu Cwm Celyn: Y gadael olaf

Pa mor arwyddocaol oedd y digwyddiad hwn?

Roedd yn debyg i Losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth 1936, ac Arwisgo'r Tywysog Charles yng Nghaernarfon 1969. Mae'r tri wedi esgor ar weithiau llenyddol gwladgarol.

Anfarwolwyd y digwyddiad gan R.S.Thomas yn ei gerdd enwog Resevoirs. Boddi Capel Celyn oedd ysbrydoliaeth cn Huw Jones, Dwr, y gn gyntaf i'w rhyddhau gan gwmni SAIN yn 1969.

  • Pa mor bwysig yw Tryweryn? E-bostiwch eich sylwadau at Cymru'r Byd drwy glicio yma.

  • Cysylltiadau Rhyngrwyd:


    Nid yw'r BBC yn gyfrifol am gynnwys safleoedd Rhyngrwyd allanol.